Ұлттық руханиятымыздың өзегі – тіл

Тіл — мемлекеттің тұғырлы тірегі, ұлттың рухани байлығы мен мәдени кодының негізі.

Әдеби тіл және ұлттық руханият

Тілдің қоғамдық қызметі мен оның нормаланған жоғары түрі

Халықтың мәдени деңгейінің өсуі, ең алдымен, оның әдеби тілінің дамуынан көрінеді. Әдеби тіл — жалпы халықтық тілдің өңделген, сұрыпталған, белгілі бір қалыпты нормаға түскен және қоғамдық өмірдің барлық салаларында (баспасөз, ғылым, ресми құжаттар, көркем әдебиет) бірдей жұмсалатын ортақ үлгілі түрі.

Ұлттық руханияттың дамуы әдеби тілдің тазалығымен тікелей байланысты. Тіл нормалары уақыт өте келе өзгеріп, толығып отырғанымен, оның негізгі өзегі сақталады. Әдеби тілдің қалыптасуында ауызша шешендік өнердің және жазба әдебиеттің рөлі зор.

"Ұлттың мінезі, өнері, мәдениеті оның тілінде сайрап тұрады. Тіл байлығы — рухани толысқандықтың белгісі." — Тіл білімінің негізгі қағидаларынан

Әдеби тілдің негізгі нормалары

Әдеби тіл өзінің тұрақтылығын мынадай үш үлкен нормативті жүйе арқылы сақтайды:

Норма түрі Сипаттамасы Мысалдар
Лексикалық норма Сөздерді өз мағынасында, орынды және таза қолдануды талап етеді. Диалектілер мен дөрекі сөздерге шектеу қояды. "Асқар" сөзін биік тауға ғана емес, биік мақсатқа да қолдану.
Грамматикалық норма Сөздердің түрленуі мен сөйлемдегі байланысу заңдылықтарын реттейді. Сөздердің дұрыс тіркесуін қадағалайды. Балалар+ға (дұрыс), балалар+мен (сөйлем мәніне қарай дұрыс қолдану).
Орфографиялық норма Сөздердің жазуда біркелкі, бекітілген ереже бойынша таңбалануын қамтамасыз етеді. Сөздердің түбір мен қосымшаға бөлініп дұрыс жазылуы.

Дауысты дыбыстардың табиғаты мен жіктелуі

Қазақ тіліндегі 12 дауысты дыбыстың акустикалық-артикуляциялық сипаттамасы

Өкпеден шыққан ауа ағынының ауыз қуысында ешқандай кедергіге ұшырамай, еркін шығуынан жасалатын дыбыстарды дауысты дыбыстар дейміз. Қазақ тілінде дыбыстық жүйеде дауыстылар үндестік заңының (сингармонизм) негізгі қозғаушы күші болып табылады. Олар келесі белгілері бойынша үш топқа жіктеледі:

1. Тілдің қатысына қарай

  • Жуан дауыстылар: Тілдің кейін шегінуінен жасалады.
    (А, О, Ұ, Ы)
  • Жіңішке дауыстылар: Тілдің ілгері ұмтылуынан жасалады.
    (Ә, Ө, Ү, І, Е, Э)
  • Ескерту: И, У дыбыстарын екі топқа да жатқызуға болады.

2. Жақтың ашылуына қарай

  • Ашық дауыстылар: Жақ кең ашылып, ауа еркін шығады.
    (А, Ә, О, Ө, Е, Э)
  • Қысаң дауыстылар: Жақ тар ашылып, ауа қысылып шығады.
    (Ы, І, Ұ, Ү, И, У)

3. Еріннің қатысына қарай

  • Еріндік дауыстылар: Ерін алға қарай созылып, дөңгеленіп жасалады.
    (О, Ө, Ұ, Ү, У)
  • Езулік дауыстылар: Езу екі жаққа тартылып жасалады.
    (А, Ә, Е, Ы, І, И)

Дауысты дыбыстардың жазылу ережелері

Практикада жиі қате жіберілетін тұстар мен негізгі орфографиялық қағидалар

Сөз басындағы Ы, І дыбыстарының түсіп қалуы немесе жазылуы

Қазақ тілінде кейбір сөздердің басындағы ы, і дыбыстары айтылғанымен, жазуда түсіп қалады немесе керісінше қатаң сақталады. Әсіресе екі дауыссыз қатар келген кірме сөздердің алдынан қысаң дауыстылар естіледі, бірақ жазылмайды.

Мысалы: стақан (ыстақан емес), класс (ыклас емес), шкаф

И мен У дыбыстарының дауысты болып жазылу ерекшелігі

И және У дыбыстары сөзде дауыссыз дыбыстардан кейін келсе, олар созылыңқы дауысты дыбыс ретінде танылады. Олардың құрамында қысаң (ы, і) дыбыстары бар деп есептелгенімен, орфография бойынша тек бір ғана таңбамен жазылады.

Мысалы: су (с+ұ+у емес), тиін (т+і+й+і+н емес), жиналыс, оқулық

Я мен Ю әріптерінің емлесі

Я әрпі (й+а) дыбыстарының, ал Ю әрпі (й+у) дыбыстарының қосындысын білдіреді. Төл сөздерімізде бұл әріптер көбіне етістіктің тұйық рай тұлғаларында немесе кірме сөздерде кездеседі.

Мысалы: қояндар (қоиандар емес), қию (қииу емес), аю, пияз

Сөз соңындағы қысаң дауыстылардың ықпалы (Қ, К, П ауысуы)

Сөз соңы қ, к, п дыбыстарына аяқталып, оған жалғанатын қосымша дауысты дыбыстан басталса, бұл қатаң дыбыстар ұяңданып, сәйкесінше ғ, г, б дыбыстарына өзгереді. Бұл дауысты дыбыстың алдындағы дыбысқа тигізетін тікелей әсері.

Мысалы: тарақ + ы = тарағы, есік + і = есігі, кітап + ы = кітабы