Халқымыздың мәдени байлығы – өнер мен тілдің тоғысқан жері. Тоқыма өнерінің сырын ашып, тіліміздің қыр-сырын бірге үйренейік.
Қолөнер — халқымыздың ғасырлар бойы жасаған рухани және материалдық байлығының бір бөлігі. Ол сәулет өнерінен бастап, кілем тоқу, алаша, терме, шекпен сияқты тоқыма бұйымдарды жасауды қамтиды.
Тоқыма өнері — кескіндеме, кестелеу, тігіндер арқылы жасалатын қолөнердің ең ежелгі түрлерінің бірі. Қазақ халқының тоқыма бұйымдары өз бояуы мен өрнегімен әлемге танымал болып келеді.
Бұл сабақта тоқыма өнерінің негізгі түрлерімен қатар, қазақ тілінде бірге және бөлек жазылатын сөздердің ережелерін де меңгереміз.
Қазақ халқының тоқыма өнері алуан түрлі бұйымдарды жасауды қамтиды.
Кілем — қазақ халқының ең танымал тоқыма бұйымы. Жүннен тоқылады, түрлі-түсті өрнектермен безендіріледі. Ою-өрнек арқылы табиғат суреттері мен халықтық мотивтер бейнеленеді.
Алаша — жолақты тоқыма бұйым. Жіңішке жолақтар кезектесіп тоқылады. Ол үй төсеніші ретінде пайдаланылады. Алаша тоқу үшін арнайы тоқыма станогы қолданылады.
Терме — ою-өрнекті тоқыма. Геометриялық оюлар мен гүл өрнектері тоқылады. Жануарлар дүниесінің суреттері де кеңінен пайдаланылады.
Шекпен — сыртқы киім түрі. Жүннен тігіледі, ою-өрнектермен безендіріледі. Қыс айларында суықтан қорғайды. Ер адамдар киетін дәстүрлі киім болып табылады.
Кестелеу — матаға не теріге иненің жіппен өрнек салу өнері. Ою-өрнектер матаға тігіліп, іс-пайдалы заттарды безендіруде қолданылады.
Киіз басу — жүннен киіз жасау өнері. Жүн сулап, таптап, илейді. Киіз үй жасауда, төсеніш, киім-кешек жасауда пайдаланылатын берік материал алынады.
Қазақ тілінде кейбір сөздер бірге, кейбіреулері бөлек жазылады. Төменде негізгі ережелер мен мысалдар берілген.
Екі немесе одан да көп түбірден жасалған күрделі зат есімдер бірге жазылады. Олар өздерінің дербес мағынасын жоғалтып, жаңа бір мағынаны білдіреді. Мысалы, қолөнер = қол + өнер (бірге жазылады).
Екі немесе одан да көп сөздің еркін тіркесі бөлек жазылады. Мұндай тіркестерде әрбір сөз өзінің дербес мағынасын сақтайды. Мысалы, өнер мектебі — бұл екі жеке сөз.
Кейбір қос сөздер дефис (-) арқылы жазылады. Олар қайталанған немесе жуықтас мағынадағы сөздерден тұрады. Мұндай сөздер жеке-жеке мағынаны да, бірге жаңа мағынаны да береді.
Сан есіммен келген тіркестерде сандар мен олармен тіркескен сөздер бөлек жазылады. Алайда кейбір тұрақты сандық тіркестер бірге жазылуы мүмкін.
| Сөз / Тіркес | Жазылу ережесі | Түсіндірме |
|---|---|---|
| қолөнер | Бірге | Күрделі зат есім, жаңа мағына береді |
| тоқыма өнері | Бөлек | Еркін тіркес, зат есім + зат есім |
| ою-өрнек | Дефиспен | Жуықтас мағыналы қос сөз |
| кілем тоқу | Бөлек | Зат есім + инфинитив тіркесі |
| жібекжол | Бірге | Тарихи атау, кеңінен қолданылатын тіркес |
| халық шебері | Бөлек | Сын есіммен келген еркін тіркес |
| кестелеу өнері | Бөлек | Зат есім + зат есім тіркесі |
| киізүй | Бірге | Ұлттық тұрмыстық атау, кіріккен сөз |
| ата-баба өнері | Бөлек | Дефисті сөз + зат есім, еркін тіркес |